مدل تصمیم گیری حسابرسان براساس تضاد منافع

مدل تصمیم گیری حسابرسان براساس تضاد منافع
جواد غزنوی دوزنده 1
چکیده
زمانی که حسابرسان بهطور عمدی یا غیرعمدی همسو با نظر کارفرمایان خود به صورتهای مالی اعتبار دهی
مینمایند، منافع عموم و حرفه حسابرسی در معرض خطر جدی قرار میگیرند. هدف این پژوهش بررسی روندی
است که از طریق آن منافع حسابرسان بر تصمیمگیری اثر خواهد داشت. برای دستیابی به این هدف، ابتدا در بخش
کیفی پژوهش بامطالعه پیشینه تحقیقات حسابداری و مصاحبه با خبرگان، از طریق روش دلفی فازی، مؤلفههای مؤثر
بر تضاد منافع، مشخص گردید. در بخش دوم پژوهش با استفاده از فرا نظریه شناختی اجتماعی و توان عملیاتی –
تصمیمگیری در پارادایم روانشناسی شناختی محرک ارگانیسم پاسخ؛ دادهها از – - 362 نفر از حسابداران رسمی
جمع آوری گردید. نرم افزار Smart-PLS و معادلات ساختاری برای تجزیه و تحلیل داده ها و آزمایش فرضیه ها
اجرا شد. فرآیندهای شناختی شامل نتایج مثبت مورد انتظار، درک مشکلات تصمیمگیری سازگار و قضاوت اخلاقی،
نقش واسطهای بین تضاد منافع و تصمیمگیری انحرافی دارند و از طریق این متغیرهای مداخلهگر میتوان تضاد منافع
را مراقبت کرده و تقلیل داد. نتایج پژوهش نشان میدهند که اخلاق حرفهای با تأیید تمام فرضیهها بهعنوان مؤثرترین
مؤلفه به شمار میرود و کاهش نتایج مثبت مورد انتظار، افزایش درک مشکلات و کاهش قضاوت اخلاقی حسابرسان
در وظایف محوله، منجر به تصمیمگیری انحرافی خواهد شد که با اجرای الگوریتم پیشنهادی، میتوان فرآیندهای
شناخت را به سمت تصمیمگیری سازگار سوق داد.
واژههای کلیدی: تضاد منافع، تصمیمگیری انحرافی، نتایج مثبت مورد انتظار، درک مشکلات و قضاوت اخلاقی.
مقدمه
1 دکتری حسابداری، رایانامه: [email protected]
درکشورهایی که در استانداردهای حسابداری و حسابرسی نقش مؤثر دارند، رسوایی شرکتهایی مانند انرون 1 در
سال 2001 ، ورلدکام 2 در سال 2002 و سایر فسادهای آشکارشده، درستکاری حسابداری حرفهای و شرکتهای
حسابداری حرفهای را مورد سؤال قرار دادهاند )تپالاگال و لین، 2014 ؛ چرچ و همکاران، 2015 ) 3 . رسواییهای
اخلاقی، انتظارات از حسابرسان را برای رعایت دقیق و همهجانبه رهنمودهای اخلاقی افزایش داده است. ازاینرو،
موضوعات مربوط به تصمیمگیریهای اخلاقی و گزارشگری مالی اخلاقی بیشازپیش موردتوجه قرارگرفته است. در
خصوص اهمیت تصمیمگیری اخلاقی حسابرسان در ارتقای اعتبار حرفه، این موضوع مطرح میگردد که چه عواملی
باعث تصمیمگیریهای اخلاقی حسابرسان میگردد )مهرانی و همکاران، 1390 (. سوابق رسوایی شرکتها، موضوع
نگرانی جدی برای قانونگذاران، سیاستمداران، مؤسسههای حسابرسی، حرفهایها و عموم مردم است. اگرچه
مشخصاً، مقررات و معیارهای حسابداری افزایشیافته است، اما هنوز هم مؤسسههای بزرگ و کوچک حسابرسی در
معرض تضاد منافع قرار دارند. انگیزه اصلی این مطالعه، تصمیمگیری انحرافی حسابرسان به دلیل تضاد منافع، با توجه
به نقش مهم حرفه در رسواییهای متعدد شرکتها است )کلمنت و همکاران، 2012 ؛ کرامپ، 2013 ) 4. بررسی
تحقیقات تجربی در این زمینه نشان میدهد که تصمیمگیریهای انحرافی حسابرسان به علت تضاد منافع ناشی از
ضعف در معیارها و مقررات موجود برای مدیریت تضادمنافع رخداده است )فلوریو، 2012 ؛ ویلفورد و اسمال، 2013 ؛
تپالاگول ولین، 2014 ) 5 .
قراردادهای حسابرسی، به دلیل ذینفع بودن طرف سوم که آحاد وسیعی از افراد جامعه را در برمیگیرد،
منحصربهفرد بوده و بهشدت به مراقبت اخلاقی در اقدامات و اظهارنظر حسابرسان، جهت رعایت حقوق گروههای
مختلف، حساس هستند. ویژگیهای فردی، اجتماعی و روانشناسی افراد از مهمترین، عوامل تأثیرگذار بر قضاوت و
اظهارنظر حسابرسان هستند، شناخت و مدیریت این عوامل که ریشههای بروز تضاد منافع در آن پنهانشدهاند، نیاز به
مطالعه عمیق و کافی داشته و دلایلی غیر از منافع مالی را آشکار و کنترل آن را مقدور خواهد نمود. رسوایی ناشی از
تضاد منافع به دلیل منافع شخصی یا گروه خاص با عدم رعایت قوانین و مصالح عمومی، اعتبار حرفه را هدف قرار
داده است، تحقیقات گذشته عموماً بر استقلال ظاهری حسابرسان تمرکز نموده و معیارها و مقررات وضعشده نیز
نتوانستهاند استقلال حقیقی حسابرسان را تحققپذیر نمایند )مور، تنلو وبازرمن، 2010 ( ؛ بنابراین توجه به اخلاق
حرفهای، مطالعه و شناخت مراحل اخذ تصمیم و شرایط محیطی مؤثر بر آن موردتوجه بسیاری از مطالعات حوزه
حسابرسی است که اهمیت لزوم مراقبت و کاهش تضاد منافع را بهعنوان هدف اصلی این پژوهش، منعکس مینماید.
بنیادیترین پرسش در روانشناسی این است که علت رفتار آدمیان چیست؟ کسانی مانند اسکینر 7 معتقدند که رفتار
تابعی از محیط است. اگر تقویتهای محیطی تغییر کنند، رفتار تغییر مییابد. برخی مانند پیاژه 8 نیز بر سرشت یا
آمادگیهای پیشین، صفات یا حتی ویژگیهای ارثی فرد تأکیددارند. رویکرد اگزیستانسیالیستی بر انتخاب و اراده
آزاد افراد یعنی اینکه آنها کموبیش آنچه را میخواهند انجام میدهند، اصرار میورزند. باندورا به این پرسش
بهگونهای جامع پاسخ میدهد. پاسخ او این است که شخص، محیط و رفتار فرد باهم بهطور تعاملی عمل میکنند تا
رفتار بعدی شخص را تعیین نمایند، یعنی هیچیک از این سه را نمیتوان جدا از دیگری بهعنوان تعیینکننده رفتار
انسان بهحساب آورد. چنانچه بتوان در چرخه شخص، محیط و رفتار تأثیرگذار بود و از طریق روانشناسی شناختی
برای این ارتباط شرایط بهتری فراهم نمود و مسیر تصمیمگیری را مورد بازبینی قرارداد، نتایج به سمت تصمیمات
سازگار بااخلاق حرفهای میل خواهند نمود. در این پژوهش با تلفیق دو تئوری شناختی اجتماعی و توان عملیاتی –
تصمیمگیری بر پارادایم محرک ارگانیسم پاسخ، عوامل مداخلهگر در قالب فرآیندهای شناختی بر تصمیمگیری – -
حسابرسان موردمطالعه قرارگرفته و میتوان برخی از جنبههای ناشناخته رفتارهای ناسازگار را آشکار ساخته، بستر و
شواهد تجربی قابلقبولی را برای تغییر شرایط و تحقیق بیشتر فراهم نمود و به سؤال اصلی پژوهش، مدل تصمیمگیری
انحرافی حسابرسان بر اساس تضاد منافع چگونه است؟ پاسخ داد.
مبانی نظری
راز ماندگاری حرفهها در طول تاریخ تمدن بشری بر سه عامل: تشکل حرفهای فراگیر، آیین رفتار حرفهای و فلسفه
و مبانی نظری و اصول و استانداردهای حرفهای تأکید دارد. شناخت مسئولیت از یک فرد حرفهای در قبال جامعه،
صاحبکار، سایر اعضای حرفه و خود، قابلبررسی است. اگر فرد حرفهای هر یک از موارد مذکور را نادیده بگیرد یا
تعادل بین مسئولیتهای فوق را برهم بزند، در انجام صحیح مسئولیت خود کوتاهی کرده است. این امر، مسئولیت
رعایت اخلاق حرفهای و یا تداوم خدمات حرفهای به جامعه شناخته میشود. حفظ حرفه حسابرسی مستقل برای آینده
نیازمند در نظر گرفتن منافع همه است و باید مشکلات ارزشی و اخلاقی را حلوفصل کنیم، در غیر این صورت، در
حق خود برای داشتن وضعیت اجتماعی حرفهای چشمپوشی کردهایم و سرنوشت نهایی حرفهای مناسبی برای ما رقم
نخواهد خورد )حساس یگانه، 1393 .)
فرآیند قضاوت حسابرسی، موضوع پیچیدهای است. بخش زیادی از فعالیت حسابرسی شامل مهارتهای ادراکی
)معرفتی( میباشد که مشاهده آنها مشکل است )هوگارس، 1991 ) 10 . یکی از عوامل تأثیرگذار بر قضاوت،
ویژگیهای فردی و روانشناسی افراد است و تصمیمگیری افراد در حال حاضر از مهمترین مسائل در مطالعات
رفتاری است )خواجوی و نوشادی، 1391 (. اطلاعات به افراد در فرآیند تصمیمگیری کمک میکنند، اما ما معمولاً
قادر به درک چگونگی شکلگیری تصمیمها و تشریح فرآیند تصمیمگیری نیستیم )لیبی، 1981 ) 11 . تصمیمگیری
اخلاقی ناشی از دو سطح دلایل رفتاری است که شامل احساسات و نظرات شخصی افراد راجع به درست و نادرست
بودن یک موقعیت مشخص و سطح ارزیابی انتقادی آنان که متشکل از قضاوت منطقی و ارزیابی از وضعیت است،
میشود )حاجیها و راشکیگزمه، 1396 : 156 (. در سالیان اخیر تحقیقات صورت گرفته منجر به پیشرفتهای
قابلتوجه در اندازهگیری و شناخت برخی از ابعاد فرآیند تصمیمگیری اخلاقی شدهاند. در این راستا، محققان عوامل
مختلفی را که بر نحوه تصمیمگیریهای اخلاقی افراد تأثیرگذارند، شناسایی کرده و سعی در توضیح چگونگی روابط
آنها با یکدیگر در قالب مدلهای تصمیمگیری اخلاقی دارند )گرینه، 2017 ) 12 .
تضاد منافع آنچنان در روح و محیط کار تنیده شده که به سهولت قابلتشخیص نیست و درمان آن نیز بسیار
پیچیده و ناشناخته است، لیکن نباید این ضعف را رها نمود تا ریشه حرفه و نهایتاً اضمحلال سرمایهگذاری را با
بیاعتمادی جامعه به حرفه حسابرسی گسترش و آن را نابود نماید. تعریف تضاد منافع به زبان ساده عبارت است از:
فاصله گرفتن افراد حرفهای از اصول و اخلاق حرفه خویش. مثلاً پزشکی که درآمد خود را نسبت به درمان بیمار
ارجح بداند، وکیلی که منافع شخصی خویش را در برابر موکلش ترجیح دهد و یا حسابرسی که به دلایل متعدد،
منافع شخصی و یا سوگیری را بر اخلاق حرفهای اولویت بخشد )سونیتاساها، 2017 ) 13 .
مطالعات تأثیر موانع روانشناختی بر تصمیمات اخلاقی و بررسی تصمیمگیری در مواجهه با معضلات اخلاقی، نشان
میدهند که مقررات موجود برای کنترل اثرات ناشی از تضاد منافع محدود هستند. تمرکز بر علل ریشههای تضاد
منافع و عدم واکاوی موانع روانی و شناختی که حسابرسان با آن در حوادث تضاد منافع روبرو هستند، از دلایل عمده
آشکار شدن ضعف مدیریت تضاد منافع است. محققان برای رفع این مشکل به رویکرد رفتاری اخلاقی تأکیددارند.
بنابراین در این تحقیق، راهکار یا مدلی پیشنهاد میشود که بتوان ضمن درک رابطه بین تضاد منافع و تصمیمگیری
انحرافی، با تکیهبر فرآیندهای ذهنی حسابرسان، آن را مراقبت نمود.
شناسایی عوامل مؤثر بر تضادمنافع نتایج پژوهش در بخش اول با استفاده فن دلفی فازی منجر به شناسایی -
مهمترین عوامل مؤثر بر تضاد منافع شامل لغو یا انعقاد قرارداد حسابرسی، تجربه، قانونمداری، تردید حرفهای،
فردگرایی در مقابل جمعگرایی، ابهام گریزی، فشار انطباق، فشار اطاعت، قوانین و مقررات، اعمال حاکمیت شرکتی،
اخلاق حرفهای، حساسیت اخلاقی، قضاوت اخلاقی مبتنی بر شهود و احساس، اندازه مؤسسه، خصوصی یا
غیرخصوصی بودن، شهرت حرفهای، فرهنگسازمانی و شفاف شدن مسئولیت حسابرس، گردید؛ که در این پژوهش
به آنها پرداخته میشود.
چارچوب نظری
چارچوب نظری برای تعیین مرزهای این کار، از طریق مشخص کردن فرآیندهای شناختی است و بر یکپارچگی
تئوری شناختی اجتماعی باندورا ) – 1986 ؛ 2006 ؛ 2008 ( با مدل توانایی عملیاتی تصمیمگیری )ردگرز، 199714 ،
ردگرزوگاجو 15 ، 2001 ؛ 2006 ؛ ردگرز، 6200 ؛ 9200 ؛ گوریال و همکاران 16 ، 2010 ( اشاره نموده و رویکرد شناختی،
درک فرآیندهایی که از طریق آن، منافع بر رفتار تصمیمگیری حسابرسان تأثیرگذار است را منعکس مینماید.
.
تئوری شناختی اجتماعی )باندورا، - 1986 ( توضیح میدهد چگونه یک شخص رفتار خاصی را به دست
میآورد و حفظ میکند. تئوری شناختی اجتماعی مبتنی بر الگوی علّی سهجانبه فرد، رفتار و محیط است. این الگو –
به ارتباط متقابل بین رفتار، اثرات محیطی و عوامل فردی )عوامل شناختی، عاطفی و بیولوژیک( که به ادراک فرد
برای توصیف کارکردهای روانشناختی اشاره دارد، تأکید میکند. بر اساس این نظریه، افراد در یک نظام علیّت
سهجانبه برانگیزش و رفتار خود اثر میگذارند. باندورا ) 1997 ( اثرات یکبُعدی محیط بر رفتار فرد که یکی از
فرضیههای مهم روانشناسان رفتارگرا بوده است را رد کرد. انسانها دارای نوعی نظام خودکنترلی و نیروی
خودتنظیمی هستند و توسط آن نظام بر افکار، احساسات و رفتارهای خودکنترل دارند و بر سرنوشت خود نقش
تعیینکنندهای ایفا میکنند. بدین ترتیب، رفتار انسان تنها در کنترل محیط نیست، بلکه فرآیندهای شناختی نقش
مهمی در رفتار آدمی دارند. عملکرد و یادگیری انسان متأثر از گرایشهای شناختی، عاطفی و احساسات، انتظارات،
باورها و ارزشهاست. انسان موجودی فعال است و بر رویدادهای زندگی خود اثر میگذارد. انسان تحت تأثیر
افراد نه توسط » باندورا « عوامل روانشناختی است و بهطور فعال در انگیزهها و رفتار خود اثر دارد. بر اساس نظر
نیروهای درونی رانده میشوند، نه محرکهای محیطی آنها را به عمل سوق میدهند، بلکه کارکردهای
روانشناختی، عملکرد، رفتار، محیط و محرکها آن را تعیین میکند )عبدالهی، 1385 .)
ساختارها و مفاهیم نظریه شناختی اجتماعی مربوط به این مطالعه عبارتاند:
خودکارآمدی: این به معنای اعتماد افراد به توانایی آنها در انجام اقدامات و غلبه بر موانع است )باندورا، 2006 .)
هنگامیکه اعتقادات خود کارآمدی اندازهگیری میشود، بهعنوان مشکل درک شده، تفهیم میشوند. این نظریه نشان
میدهد که هرچه حسابرسان دچار مشکل در انجام یک کار مشخص شوند، احتمال اجرای آن کار کمتر است.
انتظارات: اینها ارزشهایی است که فرد به یک انگیزه یا نتیجهای از رفتار خاصی اختصاص میدهد )باندورا،
1986 (. بهعنوانمثال، اگر حسابرسان احساس کنند که پیامدهای مثبت انجام یک رفتار خاص از پیامدهای منفی آن،
نتایج بیشتر به دست میآورند، انگیزهای برای پذیرش چنین رفتارهایی دارند.
قضاوت اخلاقی: قضاوت شامل ارزیابی رفتار له یا علیه استانداردهای اخلاقی و شرایط درک شده است.
استانداردهای اخلاقی ذکرشده توجه به ساختار شناختی مهم دیگری از نظریه شناختی اجتماعی را به خود جلب -
که تمایل به رفتار غیراخلاقی را پذیرفته است. این نظریه » تمایل فرد به رهایی از قیدوبند اخلاقی « میکند، یعنی
همچنین بیان میکند که قضاوت اخلاقی نمایانگر یک فرآیند شناختی موقعیتی بوده و ممکن است حرفهایان رفتار
اخلاقی را در صورت رسیدن به قضاوت اخلاقی نشان دهند )باندورا، 1996 ؛ 2002 ؛ 2006 ؛ 2008 .)
شکل شماره 1 ساختار تئوری شناخت اجتماعی )باندورا، - 1986 )
بهطورکلی، بحث در این بخش نشان میدهد که زمان مواجهشدن با تضاد منافع، رفتار عملکرد حسابرسان )سازگاری
در مقابل ناسازگاری( از محیط )متن( و فرآیندهای شناختی آنها تأثیر میپذیرد.
عوامل شناخت
)درک خودکار
آمدی یا
مشکلات، نتیجه
مورد انتظار، فشار
قضاوت اخلاقی و
غیرو(
رفتار
)رفتار سازگار یا
اخلاقی و رفتار
انحرافی یا
غیراخلاقی(
عوامل محیطی
- تسهیلکننده
- بازدارندهها
مدل توان عملیاتی تصمیمگیری مدل توان عملیاتی تصمیمگیری )ردگرز، - 1997 ( بر مفهوم تفکر فرآیندی
مبتنی است که بیان میکند تصمیمگیری با تعامل چهار مفهوم اطلاعات، ادراک، قضاوت و تصمیمگیری مشخص
میشود. این رویکرد یکراه سازنده برای شکل دادن افکار به یک استراتژی موفق فراهم میکند. مفید بودن فوری
تفکر فرآیند این است که میتواند افراد را از مسیر خاصی که برای تصمیمگیری به آنها میرسند، آگاه سازد.
بهطورکلی، موفقیت در مسیر زمانی به دست میآید که فرد و کسانی که در راستای رفتار افراد هستند از موانع و
میانبرهایی که در هنگام تصمیمگیری مواجه میشوند آگاهی داشته باشند )ردگرز، 2006 ؛ ردگرز و گاجو، 2006 .)
مدل توان عملیاتی نشان میدهد که شش راه اصلی تصمیمگیری وجود دارد که با توجه به وزن تصمیمگیرنده،
اطلاعات و ادراک را در برمیگیرد. خودمختاری روانشناختی، وظیفهشناسی، نسبیت طلبی، سودآوری، فضیلت
اخلاقی و اخلاق مراقبت، شش فلسفه برجسته اخلاق را در مدل توان عملیاتی نشان میدهند. درک این شش معرفت
فلسفی اخلاقی میتواند در تصمیمات مالی و مدیریتی در میان فرهنگها کمک کند. همانطور که در شکل -
شماره 2 نشان دادهشده است، مدل توانایی عملیاتی، تعامل اطلاعات )در دسترس فرد(، ادراک )شک و سوگیری(،
قضاوت )تحلیل( و تصمیمگیری را نشان میدهد. از مهمترین دلایل استفاده از مدل توان عملیاتی برای مدیریت
تضادمنافع، مفهوم پردازش شناختی موازی در مقایسه با پردازش سریالی اطلاعات و تصمیمگیری است )ردگرز و
گاجو، 2001 ؛ ردگرز، 2006 .)
پیوند نظریه شناختی اجتماعی و مدل توان عملیاتی تصمیمگیری مغز شبکهی باورنکردنی پردازش -
اطلاعات در طول تصمیمگیری است و اطلاعات ورودی )محرک( در آن بهعنوان عناصر شناختی که برای تولید
نتایج، رفتار خاصی میکنند موردبررسی قرار میگیرند )باندورا، 2006 ؛ 2008 (. بهطور مشابه، مدل توانایی عملیاتی
تصمیمگیری یک مدل شناختی است که مسیر را برای تصمیمگیرنده جهت رسیدگی به اطلاعات پردازششده از
طریق راههای مختلف تصمیمگیری فراهم میکند )ردگرز، 2006 (. بدین ترتیب، واضح است که هر دو تئوری
درک ) P )
اطلاعات (I)
تصمیم (D)
قضاوت (J)
جانبداری غیرعمدی
شکل شماره 2- مدل توان عملیاتی تصمیمگیری )ردگرز، 1997 )
شناختی اجتماعی و مدل توانایی عملیاتی تصمیمگیری، پایههای مفهومی نزدیک را دربرمی گیرند و ارتباط منطقی -
بین هر دو وجود دارد. ساتون 17 ( 1998 ( معتقد است که اگرچه مدلهای شناختی اجتماعی بهمنظور پیشبینی رفتار -
است، اما بسیاری از واریانس را در رفتار، غیرقابل توضیح باقی میگذارند و تفاوتهای فردی و تأثیر پاسخهای
احساسی در رفتار، عمدتاً نادیده گرفته میشوند لیکن، مدل توان عملیاتی، بر محدودیتهای ذکرشده به دلیل توانایی
آن برای توضیح احتمالات غیرعمدی و غیرمتعارف درروند تصمیمگیری میتواند غلبه کند.
مدل مفهومی
نظریه شناختی اجتماعی و مدل توان عملیاتی بهطور منطقی به پارادایم رفتار محرک سازمان پاسخ ) - - - S-O-R )
میپردازند که چارچوب مفهومی این پژوهش را تشکیل میدهد. این پارادایم )هولت و همکاران، 2015 ) 18 ،
نشانگرهای شناختی موجودات حاضر در جهان ) O ( را در بین محرکها ) S ( و پاسخ ) R ( قرار میدهد )شکل شماره
3 (. بنابراین میتوان بحث کرد که ترکیبی از نظریه شناختی اجتماعی و مدل توان عملیاتی، تصویری عملی از پارادایم
S-O-R است که بیان میکند که در برابر محرکها، ارگانیسمها، بازنمودهای شناختی )ادراکها و قضاوتها( جهان
را شکل میدهند و از طریق آن رفتار اعمال آنها قابلبررسی است.
شکل شماره 3 ساختار مفهومی )محرک سازمان پاسخ(: ترکیب تئوری شناخت اجتماعی و - - -
مدل توان عملیاتی )هولت و همکاران، 2015 )
پارادایم محرک ارگانسیم پاسخ، به این معنی است که رفتار نتیجه فرآیندهای شناختی است که در پاسخ به شرایط - -
دادهشده شامل تضادمنافع، حاصل میشود. در مرز این چارچوب مفهومی مدل نظری، متغیرها و روابط بین آنها را
در برابر هر یک از اجزا، یعنی محرک )اطلاعات(، ارگانیسم )تشخیص( و پاسخ )رفتار(، مشخص میکند.
مدل نظری این مطالعه اساساً مدلی است که از طریق آن "تضاد منافع" )متغیر مستقل( تأثیر خود را بر " رفتار
تصمیمگیری " )متغیر وابسته( در موسسههای حسابرسی از طریق فرآیندهای شناختی مربوط به وضعیت حسابرسان،
ازجمله انتظارات مثبت تصمیمگیری سازگار، دشواری درک شده در تصمیمگیریهای متداول و قضاوت اخلاقی،
بهعنوان واسطهها توضیح میدهد.
محرکها
)محیط(
-موقعیت تضاد منافع )برای
مثال اطلاعات(
سازمان مواجه با تضاد
مابین منافع اولیه و منافع ثانویه و
و تجربههای شناختی فرآیندهای
- ادراک
- قضاوت
پاسخ
-رفتار سازگار )برای مثال
خدمت به منافع اولیه(
- رفتارانحرافی )برای مثال
خدمت به منافع ثانویه(
فرضیهها
فرضیهها به سه گروه تقسیم میشوند. گروه اول، رابطه تضاد منافع حسابرسان را نسبت به رفتار احتمالی تصمیمگیری
انحرافی، بررسی مینماید. گروه دوم در مورد نقش فرآیندهای شناختی )نتایج مثبت مورد انتظار ، درک مشکلات
و قضاوت اخلاقی( نسبت به تصمیمگیری حسابرسان و روابط بین آنها، در حوادث تضاد منافع است و گروه سوم
نقش سوگیری در مواجه با تضاد منافع میباشد )گروه سوم از مفروضات در مقالهای مجزا ارائه خواهد شد(.
فرضیه یک: بین تضاد منافع با تصمیمگیری رابطه مثبت و معنیداری وجود دارد.
فرضیه دوم: بین تضاد منافع با نتایج مثبت مورد انتظار رابطه معنیداری وجود دارد.
فرضیه سوم: بین تضاد منافع با درک مشکلات رابطه معنیداری وجود دارد.
فرضیه چهارم: بین تضاد منافع با قضاوت اخلاقی رابطه معنیداری وجود دارد.
فرضیه پنجم: بین درک مشکلات با تصمیمگیری در حیطه تضاد منافع رابطه مثبت و معنیداری وجود دارد.
فرضیه ششم: بین قضاوت اخلاقی با تصمیمگیری در حیطه تضاد منافع رابطه منفی و معنیداری وجود دارد.
فرضیه هفتم: بین نتایج مثبت مورد انتظار با تصمیمگیری در حیطه تضاد منافع رابطه منفی و معنیداری وجود دارد.
فرضیه هشتم: بین نتایج مثبت مورد انتظار با درک مشکلات رابطه منفی و معنیداری وجود دارد.
فرضیه نهم: بین نتایج مثبت مورد انتظار با قضاوت اخلاقی رابطه مثبت و معنیداری وجود دارد.
فرضیه دهم: بین درک مشکلات با قضاوت اخلاقی رابطه منفی و معنیداری وجود دارد.
پیشینه پژوهش
احمدی حصار، فرشاد و همکاران ) 1396 ( ویژگیهای روانشناختی اثرگذار بر مهارت حسابرسان دیوان محاسبات را
موردبررسی قراردادند، نتایج بهدستآمده آنها نشان داد، متغیرهای مسئولیتپذیری، مهارتهای ادراکی، مهارت
ارتباطی، سادهسازی پیچیدگیها بهعنوان عوامل مهم و متغیرهای تحمل استرس و ناتوانی در تشریح فرایند تصمیم
بهعنوان عوامل غیر مهم میباشند. این پژوهش روانشناسی را درافزایش مهارت حسابرسان موردبررسی قرار میدهد و
تأکیدی بر مؤثر بودن روانشناسی در حسابرسی دارد.
مدرس، احمد و همکاران ) 1392 ( نتیجه گرفتند که عوامل مؤثر بر استقلال حسابرسان شامل: شهرت، اندازه موسسه،
تخصیص کارهای موجود در بازار حسابرسی از طریق مراجع قانونی )حرفهای(، برقراری نظامهای تنبیهی مناسب
درازای تخلفات حسابرسان، بررسی همپیشگان، افزایش سطح دانش استفادهکنندگان از خدمات حسابرسی مستقل از
دید استفادهکنندگان خدمات حسابرسی، الزام به برقراری ارتباط با حسابرسان پیشین، مسئولیت تضامنی شرکا با
موسسه حسابرسی، محدود کردن نسبت حقالزحمه دریافتی از یک صاحبکار، الزام به افشای دلایل تغییر حسابرسان
توسط صاحبکاران و تغییر ادواری حسابرسان، بر استقلال حسابرس در برابر تهدید صاحبکار به جایگزینی وی
مؤثر است؛ اما این عوامل در وضعیت کنونی حرفه حسابرسی در ایران به نحو مناسبی به کار گرفته نشده است. در این
پژوهش عواملی غیر از عوامل مؤثر ناشی از ساختار حسابرسی بر استقلال حسابرس موردبررسی واقع شد که میتواند
در بخش اولیه پژوهش ما مورداستفاده واقع شود.
مهرانی، ساسان و همکاران ) 1390 ( با روش تحلیل تم به این نتیجه رسیدند که؛ ویژگیهای فردی حسابدار رسمی،
ویژگیهای کار حسابرسی و ویژگیهای سازمان حسابرسی کننده در کنار قوانین و مقررات ازجمله عواملی هستند
که حسابداران رسمی به آنها در تصمیمات اخلاق حرفهای خود اشارهکردهاند و همچنین جامعه حسابداران رسمی
ایران و مؤسسات حسابرسی میتوانند آنها را در برنامهریزی و نظارت سازمانهای خود در اولویت قرار دهند.
ماریا ایشاکو ) 2019 ) 19 تضاد منافع در چهار شرکت بزرگ انگلستان را با کدهای اخلاق بینالمللی برای حسابداران
موردبررسی قرا داد. پیام کلیدی این تحقیق برای شرکتهای حسابداری حرفهای و مقررات گذاران برای مدیریت
مؤثر تضاد منافع، این است که باید مداخلات رفتاری توسط ناخودآگاه )خودکار( حرفهایها و همچنین فرآیندهای
شناختی آگاهانه )کنترلشده( آنها انجام شود. این مطالعه، تضاد منافع را در یک محیط حسابداری حرفهای از طریق
لنزهای مدیریت ریسک رفتاری مشاهده میکند. علاوه بر این، چهارچوب اتخاذشده برای بررسی مقالات موجود،
نمای کاملی از موضوعات پیرامون مدیریت ناکارآمد تضاد منافع ارائه میدهد.
چرچ، جنکینز و استانلی ) 2018 ) 20 به ارزیابی سیستماتیک استقلال بهعنوان عنصر پایهای از حرفه حسابرسی جاری در
ایالاتمتحده میپردازند. در این مقاله نتیجهگیری مینمایند که مسیر فعلی حتی با گسترش قانون برای این حرفه
پایدار نیست. بهجای ادامه تحت نظارت فعلی، دو گزینه ممکن را ارائه میدهند. اولاً افزایش منابع و اقتدار کمیتههای
حسابرسی تحت SOX اجازه دهد تا کمیته حسابرسی مجوز مسئولیت بیشتر و انعطافپذیری برای مدیریت استقلال
حسابرس داشته باشد. دوم، آنها پیشنهاد میکنند که افشای اضافی در مورد تهدیدات و ضمانتها برای استقلال
حسابرس ممکن است برای طرفهای ذینفع مفید باشد. ترکیبی از این دو رویکرد برای پرداختن به تعدادی از
مشکلات و چالشهای مرتبط با رژیم نظارتی فعلی، ارزشمند است. این تحقیق استقلال ظاهری و باطنی حسابرس را
در ایالاتمتحده موردبررسی قرار داده و مشکل را اهداف متفاوت ناظران و تمرکز آنها بر استقلال ظاهری و عدم
توجه به استقلال واقعی به خاطر پیچیدگی در اجرا و ظهور تضاد منافع میداند. پژوهش مذکور به ویژگیهای فردی،
کار حسابرسی و سازمان حسابرسی کننده در کنار قوانین و مقررات بر تصمیمگیری اخلاقی اشاره مینماید که در
تحقیق ما تصمیمات را از دو بعد سازگار یا انحرافی با مدلهای روانشناسی مورد کاوش قرار خواهیم داد.
افیفا، ساری، انوگرا و سانوسی ) 2015 ) 21 چهار متغیر مستقل تضاد، خودکار آمدی، حساسیت اخلاق حرفهای و
فاکتور احساسی )یکدلی، نظم شخصی و ابتکار عمل( بر روی عملکرد حسابرس را بهعنوان متغیر وابسته موردبررسی
قراردادند و نتیجه گرفتند: حسابرس با سطح بالای خودکارآمدی و حساسیت اخلاق حرفهای بازده عملکرد بیشتری
دارند و بالعکس نقش تضاد منجر به کاهش عملکرد حسابرس خواهد شد. مضافاً دادههای تحلیل نقش میانجی
فاکتورهای احساسی را در رابطه با نقش تضاد، خود کارآمدی و حساسیت اخلاق حرفهای بر عملکرد حسابرس اثبات
نمود که این فاکتورهای احساسی موجب تقویت عملکرد حسابرسان حتی در وضعیت نارضایتی از کار خواهد شد،
لذا تأکید شد که با آموزش آنها میتوان عملکرد حسابرس را تقویت نمود. هرچند در این تحقیق از مدل تئوری
شناخت اجتماعی با انتخاب مهمترین عامل آن بهعنوان خودکارآمدی استفاده شد، لیکن متغیر مستقل تضاد فقط به -
تضاد ناشی از بوروکراسی بین دستورات صادرشده توسط مقامات یا سازمانهای مسئول اشاره نموده است.
الناوایسه موسی و محمد ) 2015 ) 22 اثرات تهدیدات بر استقلال ذهنی و ظاهری حسابرس را موردبررسی قراردادند.
نتایج نشان داد که تهدیدات )منافع شخصی، خودارزیابی، طرفداری، آشنایی یا صمیمیت و ارعاب( بر استقلال ذهنی
و ظاهری حسابرس تأثیر میگذارد و متغیرهای تخصص و تجربه در آگاهی حسابرس از اهمیت تأثیرات تهدید به
استقلال او اثر ندارد. این تحقیق عوامل مؤثر بر استقلال را شناسایی نموده است و تأثیر آن را بر دو جنبه؛ استقلال
واقعی و ظاهری موردمطالعه قراردادِ است اما برای کنترل اثرات تهدیدات بر تصمیمگیری حسابرسان کاوشی انجام
نشد.
کلمنت و همکاران ) 2012 ) 23 سه دلیل را برای تضاد منافع در حسابرسی نتیجهگیری مینمایند: ) 1( به خاطر اینکه
پرداخت حقالزحمه حسابرس توسط مدیریت انجام میگیرد، ) 2 ( به خاطر وجود درخواستهای متضاد در آیین رفتار
حرفهای، زیرا طبق آیین رفتار حرفهای، ازیکطرف، حسابرس مسئول حفظ اعتماد صاحبکار است و از طرف
دیگر، مسئول حفظ اعتماد جامعه خواهد بود و ) 3 ( در ادبیات حسابرسی، صاحبکار، معادل مدیریت واحد و نه
ذینفعان در آن، همچون سهامداران در نظر گرفته میشود؛ بنابراین، بجای اینکه طرفدار یا حافظ منافع ذینفعان باشد،
طرفدار یا حافظ منافع مدیریت خواهد بود. در این تحقیق فقط دلایل ذاتی تضاد منافع ارائه میشود.
مور، تتلوک، تنلو و بازرمن ) 2006 ( تحلیل دولایهای از اشتباهات ارائه مینمایند. در لایه خُردتر، نظریه گمراهسازی
اخلاقی 24 را مطرح نموده که توضیح میدهد چرا متخصصان غالباً نمیدانند تضاد منافع تا چه حد آنها را ازلحاظ
چرخه مسئله « اخلاقی آسیبپذیر میکند. در لایه کلانتر، نظریه 25 را ارائه مینمایند که توضیح میدهد چرا این »
نوع تضاد منافع که به شرکتهای بزرگ حسابداری لطمه میزند تا این حد فراگیر است. آنها معتقدند، دو روش
ممکن برای اصلاح سیستم حسابرسی ایالاتمتحده وجود دارد. در اولین راهحل، رابطه فعلی حسابرس مشتری تا -
حد زیادی دستنخورده باقی میماند اما مقررات آن به پنج روش مهم )عدم ارائه سایر خدمات همراه با حسابرسی،
ثبات حسابرس در یک دوره پنجساله و سپس تغییر شرکت حسابرسی و نه شریک حسابرس، ممنوعیت استخدام
حسابرسان در شرکتهای مورد رسیدگی، ایجاد مجموعه ارزیابی مستقل توسط حسابرس و نه تائید حسابداری
مشتری و انتخاب حسابرس توسط کمیته مالی هیئتمدیره( افزایش مییابد. چون پنج مرحله مقررات احتمالاً پرهزینه
است راهحل احتمالی دوم؛ ساختاردهی مجدد و ریشهای کل صنعت حسابرسی )بیمه نمودن اطلاعات منتشرشده
شرکتها( را توصیه میکنند. این مقاله اهمیت بررسی تضاد منافع و ضرورت شناخت و کنترل آن را علیرغم وجود
موانع سیاسی، ویژگی ساختار حسابرسی را به لحاظ اعتبار حرفه و حفظ اعتماد عموم تأکید مینماید.
بررسی پیشینه تجربی در این زمینه نشان میدهد، علیرغم توجه به مسائل اخلاقی و استقلال حسابرسان در پژوهشهای
انجامشده، عمدتاً تمرکز بر استقلال ظاهری، ناشی از سازههای ساختاری حسابرسی صورت گرفته است. لذا توجه به
کنترل تضاد منافع و یا استقلال باطنی؛ به علت فراگیر بودن فساد در همه کشورها، بسیار ضروری است. در برخی
موارد، خودداری از افشای عدم رعایت قوانین و مقررات منجر به تخریب محیطزیست و سوءاستفاده از منابع عمومی
میگردد و لازم است جهت کنترل تضاد منافع از زوایای مختلف با کاربرد ابزار و فنون سایر علوم، ازجمله
روانشناسی و با درک تأثیر فرایند شناختی بر تصمیمگیری حسابرسان پژوهشی متناسب و گسترده انجامشده و زمینه
کنترل آن؛ علیرغم پیچیدگی موضوع تا حدودی فراهم شود.
روش تحقیق:
نوع روش تحقیق: این پژوهش با توجه به کاربرد نتایج آن در مؤسسات حسابرسی ازنظر هدف بنیادین خواهد بوود
و مضافاً رویکردی آمیخته از روش کیفی و کمی است. بخش کیفوی آن بوا کنکواش در شوناخت مؤلفوههای موؤثر بور
تضاد منافع از طریق مطالعات کتابخانهای و پرسش از خبرگان در دسته تحقیقات اکتشافی قرار خواهد گرفت. در ایون
پژوهش پدیدهها را در حالت طبیعی و بدون دستکاری موردمطالعه قرار خواهد داد لذا میتووان آن را روش تحقیوق
توصیفی نامید. تصمیمگیری انحرافی مقوله محوری پژوهش در نظر گرفتهشده است که در طی فرایند پژوهش روابوط
میان تضاد منافع و تصمیمگیری انحرافی و پیامدهای آن مشخص میگردد.
روش گردآوری دادهها: برای گردآوری دادهها و به دست آوردن اطلاعوات دربواره دیودگاهها، رفتوار، نظورات،
باورها یا مشخصات، گروهی از اعضای جامعه آمواری موردتوجوه قورار میگیرنود، بنوابراین روش گوردآوری دادههوا
پیمایشی خواهد بود.
ابزار گردآوری دادهها: جامعه آماری 2300 نفر حسابرسان عضو جامعه حسابداران رسمی در سال 1398 است.
نمونهگیری با استفاده از روش تصادفی ساده، انجام شد و فرمول کوکران حجم نمونه لازم را 329 نفر نشان داد.
پرسشنامه تدوینشده که حاوی متغیرهای شناساییشده بوده وبر اساس طیف پنجتایی لیکرت اندازهگیری میشود،
بین جامعه موردمطالعه توزیع گردید. پرسشنامه بروی یک لینک قرار گرفت و پاسخها بهصورت الکترونیک با
واتزاپ، تلگرام و ایمیل قابل دریافت بود. این نرمافزار رکوردهای دریافتی را ثبت مینماید و پاسخ را در خروجی
اکسل برای تجزیهوتحلیل آماده میسازد. برای 586 نفر حسابداران رسمی از طریق واتزاپ پرسشنامه ارسال شد.
همزمان برای تمام حسابرسان شاغل در موسسههای حسابرسی از طریق ایمیل موجود در اطلاعات بورس اوراق بهادار
250 ایمیل ارسال گردید. برای 800 نفر از حسابرسان عضو انجمن ایمیل گردید )اقدامهای ذکرشده در سه نوبت
تکرار شد(. 150 نسخه فیزیکی به آدرس حسابداران رسمی که درخواست پیامکی برای دریافت آن داده بودند ارسال
شد که فقط 68 نفر آن را عودت نمودند. حداقل 6 ماه زمان برای جمعآوری پرسشنامهها وقت صرف شد که 362
پرسشنامه صحیح جمعآوری گردید و از این تعداد حسابرسان عضو جامعه موردمطالعه 354 نفر بودند. برای بررسی
همهجانبه متغیرها و برازش مدل از روش معادلات ساختاری استفاده شد.
روش تجزیهوتحلیل دادهها: در بخش کیفی با کاربرد دلفی فازی مهمترین عوامل مؤثر بر تضاد منوافع شناسوایی
شد و در بخش کمی با ساخت مدل مفهومی پژوهش که دربرگیرنده یک مدل اندازهگیری است، با روش مدلسوازی
معادلات ساختاری، نرمافزار SPSS برای تحلیلهای توصیفی و Smart-PLS برای تحلیلهای استنباطی مورداسوتفاده
واقع شد.
ساختار پرسشنامه مرحله اول آزمایش با مجموع - 20 شرکتکننده شامل پنج حسابرس حرفهای و سه مدیر
حسابرسی از مؤسسات حسابرسی، 10 دانشجوی دکتری حسابداری و 2 حسابرس و در مرحله دوم آزمایش برای 5
حسابرس باسابقه و 5 دانشجوی دکتری حسابداری انجام شد. درک درست سؤالات و رفع ابهام از دیدگاههای
شرکتکنندگان متفاوت بود و اطلاعات خوبی برای اصلاح پرسشنامه جمعآوری گردید. سؤالات در 20 جدول
تنظیمشده است که دو جدول ابتدایی مربوط به متغیر کنترل و 18 جدول برای عوامل مؤثر بر تضاد منافع که از بخش
کیفی تحقیق به دست آمدند میباشد، هر جدول شامل 4 سؤال هستند و از طریق یک لینک که بهصورت الکترونیکی
طراحیشده است میتوان به آنها پاسخ داد. هر دسته از سؤالات بر مبنای مدل و بر مبنای چارچوب مفهومی تحقیق
تدوینشده است تا متغیرهای مربوطه مورد آزمون قرار گیرند.
عملیاتی کردن متغیرها متغیرهای وابسته با ساخت مقیاس یا قواعد طبقهبندی رفتار مشاهدهشده عملیاتی میشوند -
)دومنیک و ویمر، 2013 (. تمام متغیرهای این مطالعه مطابق با مقالات مربوط به حسابرسی و روانشناسی، عملیاتی
شدهاند. هر یک از چهار سؤال شامل یک متغیر مستقل )تضاد منافع( سه متغیر مداخلهگر )نتایج مثبت مورد انتظار،
درک مشکلات و قضاوت اخلاقی( یک متغیر وابسته )احتمال تصمیمگیری انحرافی( برای تحلیل اصلی و معکوس
آن بهعنوان متغیر وابسته دیگر )احتمال تصمیمگیری سازگار( برای تجزیهوتحلیل مکمل میباشند. دو متغیر کنترل
)خودکارآمدی شغلی و تمایل به رهایی از قیدوبند اخلاقی( نیز بهعنوان بخشی از آزمایش شامل دودسته سؤال مجزا
هستند که اندازهگیری شدهاند.
نتایج بخش کمی پژوهش:
در مرحله اول جنسیت، مدرک تحصیلی، سن، سابقه کار، پست سازمانی و رشته تحصیلی موردمطالعه قرارگرفته است
و در مرحله بعد نحوه پاسخگویی افراد گزینههای مختلف سؤالات مربوط به هر فرضیه نیز در جدول شماره 1
مشخص گردیده است.
جدول شماره 1 ویژگیهای جمعیتشناسی پاسخدهندگان -
سمت تجربه تحصیلات محل فعالیت
هیئتمدیره
25.7
5 تا
10
سال
36.1
کارشناسی
22.3
بخش
خصوصی
53.4
شریک
22.3
11 تا
20
سال
44.3
مدیر
29.9
21 تا
30
سال
14.4
کارشناسی
ارشد
61
حسابرس
18.1
31 به
بالا
5.1 دکتری
16.7
بخش
عمومی
46.6
سایر
4
نتایج مدل معادلات ساختاری:
اگر ضریب آلفای کرون باخ 7 / 0 یا بیشتر است، پرسشنامه از پایایی مطلوبی برخوردار است و میتوان از بابت
همبستگی درونی سؤالات مطمئن بود. جدول شماره 2 ضریب آلفای کرون باخ متغیرهای پژوهش را نشان میدهد.
جدول شماره 2 ضریب آلفای کرون باخ متغیرهای تحقیق -
متغیرها آلفای کرون باخ
تضاد منافع
0.917
نتیجه مثبت
0.748
درک مشکلات
0.867
تصمیم
0.864
قضاوت
0.861
آلفای کل
0.820
همانطور که در جدول فوق مشاهده میگردد ضریب آلفای تمامی متغیرهای پنهان بالاتر از مقدار 7 / 0 است و این
نشانگر این مطلب است که مدل اندازهگیری این تحقیق از پایایی مناسبی برخوردار میباشد. آلفای کرون باخ کل
پرسشنامه 964 / 0 اندازهگیری شد. با توجه به اینکه آلفای کرون باخ برآورد سختگیرانهتری از پایایی سازگاری
درونی متغیرهای مکنون )آلفا( ارائه میدهد، در مدلهای مسیری pls از یک نسخه دیگر به نام )پایایی مرکب(
استفاده میشود. پایایی مرکب 26 بار عاملی متغیر در هر آیتم را نیز در نظر میگیرد و نتایج قابلاطمینانی را در مورد
پایایی داشتن یا نداشتن یک ابزار اندازهگیری به شما میدهد و یک انتخاب ارجح برای سنجش پایایی در ابزارهای
اندازهگیری است. روایی همگرا زمانی وجود دارد که CR از 7 / 0 بزرگتر باشد. همچنین CR باید از AVE بزرگتر
باشد. در جدول شماره 3 ، پایایی مرکب هر یک از متغیرهای تحقیق بیانشده است.
جدول شماره 3 پایایی مرکب متغیرهای تحقیق -
متغیرها CR
تضاد منافع
0.941
نتیجه مثبت
0.840
درک مشکلات
0.918
تصمیم
0.917
قضاوت
0.935
با توجه به اینکه تمامی مقادیر جدول، بالاتر از 7 / 0 میباشد درنتیجه میتوان گفت که پرسشنامه از پایایی مناسب
برخوردار است.
آزمون مدل ساختاری:
مدل ساختاری مدلی است که در آن روابط بین متغیرهای مکنون )مستقل یا برونزا( و وابسته )درونزا( موردتوجه
قرار میگیرد. ازآنجاکه مدل ساختاری مدلی برآمده از رابطه بین مدلهای اندازهگیری موجود در مدل میباشد،
بعد از ارزیابی پایایی و روایی مدلهای اندازهگیری نوبت به ارزیابی مدل ساختاری میرسد، یک مدل عمومی
معادلات ساختاری از چندین مدل اندازهگیری و فقط یک مدل ساختاری تشکیل میشود )هنسلر و همکاران،
2009 : 293 (. معیارهای آزمون مدل ساختاری شامل: شاخص ضریب تعیین ) 2R ( متغیرهای مکنون درونزا؛ ضرایب
مسیر )بتا( و معناداری آن و شاخص ارتباط پیشبین 2Q است.
معیار اساسی ارزیابی متغیرهای مکنون درونزا مدل مسیر، ضریب تعیین میباشد. این شاخص نشان میدهد چند
درصد از تغییرات متغیر درونزا توسط متغیر برونزا صورت میپذیرد. تعداد متغیرهای مشاهدهپذیر و همچنین
روابط برقرارشده یا واردشده به یک متغیر مکنون درونزا بر میزان ضریب تعیین آن متغیر تأثیرگذار است که در
جدول شماره 4 بیانشده است.
جدول شماره 4 ضرایب - تعیین متغیرهای درونزا تحقیق
متغیرهای تحقیق ضریب تعیین
تضاد منافع
*
نتیجه مثبت
135 / 0
درک مشکلات
326 / 0
تصمیم
606 / 0
قضاوت
174 / 0
* ضریب 2R برای متغیرهای مکنون برونزا محاسبه نمیگردد
آزمون کیفیت مدل اندازهگیری:
یکی دیگر از آزمونهای ارزیابی مدل اندازهگیری، آزمون بررسی کیفیت آن است. کیفیت مدل اندازهگیری
توسط شاخص اشتراک با روایی متقاطع محاسبه میشود . این شاخص درواقع توانایی مدل مسیر را در پیشبینی
متغیرهای مشاهدهپذیر از طریق مقادیر متغیر پنهان متناظرشان میسنجد. در جدول شماره 5 مقادیر این شاخص برای
متغیرهای تحقیق نشان دادهشده است.
جدول شماره 5 شاخص - اشتراک با روایی متقاطع
متغیرهای تحقیق CV COM
تضاد منافع
612 / 0
نتیجه مثبت
494 / 0
درک مشکلات
519 / 0
تصمیم
513 / 0
قضاوت
485 / 0
ازآنجاکه مقدار این شاخص برای متغیرهای تحقیق اعداد مثبت را نشان میدهد نتیجه میگیریم که این مدل
از کیفیت مناسبی برخوردار است.
مدل شماره 1 مدل - گرافیکی تحقیق )نشاندهنده ضرایب مسیر و ضریب تعیین (
مدل شماره 2 مدل - گرافیکی تحقیق ) نشاندهنده معناداری مسیر (
جدول شماره 6 مقادیر - آماره T متغیرهای تحقیق
ردیف اثر متغیر بر متغیر ضریب مسیر T آماره نتیجه
1
تضاد منافع
نتایج مثبت مورد انتظار
367 / 0 -
3.29
تائید
2
تضاد منافع
قضاوت اخلاقی
245 / 0
9.98
تائید
3
تضاد منافع
تصمیمگیری انحرافی
292 / 0
5.43
تائید
4
قضاوت اخلاقی
تصمیمگیری انحرافی
397 / 0 -
5.85
تائید
5
درک مشکلات
تصمیمگیری انحرافی
109 / 0
6.86
تائید
6
نتایج مثبت مورد انتظار
درک مشکلات
532 / 0 -
8.03
تائید
7
نتایج مثبت مورد انتظار
تصمیمگیری انحرافی
242 / 0 -
4.09
تائید
8
تضاد منافع
درک مشکلات
389 / 0 -
5.43
تائید
9 درک مشکلات قضاوت اخلاقی
372 / 0 -
4.47 تائید
10 نتایج مثبت مورد انتظار قضاوت اخلاقی
284 / 0
8.04 تائید
مدل شماره 3 مدل - گرافیکی تحقیق ) نشاندهنده (cv red
ارتباط پیشبین شاخصی دیگر در ارزیابی مدل ساختاری و کیفیت آن است که هدف آن بررسی توانایی مدل
ساختاری در پیشبینی کردن به روش چشمپوشی کردن میباشد . معروفترین و شناختهشدهترین معیار اندازهگیری
این توانایی، شاخص 2Q استون گایسلر است که بر اساس این ملاک مدل باید نشانگرهای متغیرهای مکنون
درونزا را پیشبینی کند . مقادیر 2Q بالای صفر نشان میدهند که مقادیر مشاهدهشده خوب بازسازیشدهاند و
مدل توانایی پیشبینی دارد؛ به عبارتی درصورتیکه کلیه مقادیر بهدستآمده برای شاخص CV Red مثبت باشد،
میتوان گفت مدل ساختاری از کیفیت مناسبی برخوردار است.
جدول شماره 7 مقادیر - شاخص CV RED متغیرهای تحقیق CV RED
تضاد منافع
*
نتیجه مثبت
327 / 0
درک مشکلات
319 / 0
تصمیم
367 / 0
قضاوت
537 / 0
* مقدار CV Red برای متغیرهای مکنون درونزا محاسبه نمیگردد .
همانطور که در جدول فوق مشاهده میگردد، تمامی متغیرهای درونزای تحقیق مقادیر 2Q مثبتی به دست
آوردهاند؛ که بیانگر این مطلب است که این متغیرها در این تحقیق خوب بازسازیشدهاند و توانایی پیشبینی
دارند.
معیارهای آزمون مدل کلی PLS :
در مدلسازی معادلات ساختاری شاخصی برای سنجش کلی مدل در تحلیل PLS به نام نیکویی برازش 27 که
توسط تنهایوس و همکاران ) 2005 ) 28 پیشنهادشده است، میباشد . بهعبارتدیگر ما از معیار یا شاخص gof برای
بررسی اعتبار یا کیفیت مدل در تحلیل pls استفاده میکنیم. این شاخص gof عددی بین صفرتا یک است که هر چه
مقدار آن به یک نزدیکتر باشد نشان از اعتبار و کیفیت بالاتر مدل است . این شاخص هر دو مدل اندازهگیری و
ساختاری را مدنظر قرار میدهد و بهعنوان معیاری برای سنجش عملکرد کلی مدل به کار میرود . این شاخص
بهصورت زیر محاسبه میشود :
GOF = √average (Commonality) × average (R2)
GOF =√